Нохчийн Абалла

Кӏиралла

1938-чу шарахь дуьйна нохчийн абалла кӏиралли тӏехь дӏахӏоттийна йара. Шалха абанаш тӏетохарца руссийниг шорйина кхоьллина йара и. Руссийчун 33 аба ду, ткъа нохчийчун 49 дара. Гӏалгӏайниг тахана а хӏокхунна тӏехь йу.

2020-чу шарахь керла нохчийн нийсайаздаран бакъонаш арайевлча дуьйна ши аба дӏадаьлла. Хӏунда аьлча керла бакъонехь «я», «яь», «е», «ё», «ю», «юь» хьалха «й» хезаш кхин нохчийн дешнашкахь дохкуш доцу дела. Йуха «яь», «юь» нохчийн дешнашкахь бен нислуш дац, цундела уьш кхин оьшуш дац. Таханлерчу дийнахь леларг хӏара йу.

Кхидӏа кхиор

Нохчийн абалла кхидӏа кхиош, цхьацца хийцамаш бича, кхачаме кхиана йаьлла хир йара аьлла, хета суна.

1. Шалха абанаш йукъацадалор
2. Кху диъ абанна – «гӏ», «кх», «хь», «хӏ» – шениг йукъадаккхар. Ас кховдам бийраш хӏорш ду: «ԍ», «ԛ», «ѫ», «һ». Хӏорш а ца хоржуш лигатураш йан мегар ду долчарах.

Лацичунна тӏедовла деза бохуш дуьйцурш а бу, ткъа вайн мотт кӏиралли тӏехь дӏахӏоьттина баьлла, цундела и хийца оьшуш дац. Шайоллу абаллаш – ӏарбойниг, кӏиралла, лациниг – цхьанна тӏера схьайевлла йу. Церан бух финийкин абалла бу. Ӏарбойниг вайн маттаца йогӏуш йац.

Кхидӏа хӏара бакъенаш йукъайахар:

1. «а», «о», «у» тӏехьа «ь» хӏоьттича, уьш кӏадло: «аь», «оь», «уь».
2. «к», «ԛ», «п», «т», «ц», «ч» тӏехьа «ӏ» хӏоьттича, царах логан, къора эшарш хуьлу: «кӏ», «ԛӏ», «пӏ», «тӏ», «цӏ», «чӏ».
3. «п», «т», «ц», «ч» тӏехьа «къ» хӏоьттича, царах логан, къора, ӏаьржа эшарш хуьлу: «пкъ», «ткъ», «цкъ», «чкъ».
4. «б», «д», «ж», «з», «м», «н» тӏехьа «ӏ» хӏоьттича, царах логан, зевне эшарш хуьлу: «бӏ», «дӏ», «жӏ», «зӏ», «мӏ», «нӏ».
5. Хьалха «с», «т» йа «ст» хезачохь «ст» диллар.
6. «р» тӏехьа «һ» хӏоьттича, цунах къора «р» хуьлу: «рһ».
7. «г» хьалха «н» хӏоьттича, цунах мера «г» хуьлу: «нг».
8. Мукъа йиш мера хилар гойтуш, цунна тӏехьа «н» дилла: «ан», «ин», ...

Лацин

1925-чу шарахь дуьйна 1938 шо кхаччалц лелларг лацин абаллин тӏехь дӏахӏоттийна хилларг йу.

1992-чу шарахь йуханехьа лацичунна тӏехь дӏахӏотто гӏиртира нохчий.

Хӏара «i», «ü» ши йиш дахдеш, тӏехьа «y» дуьллу: «iy» [iː], «üy» [yː].

Сайниг, Асланбеканиг

Лацичунна тӏехь ас бен кховдам хӏара бу. Атта а, цхьа а клавиатура тӏехь доцуш абанаш а ца оьшуш хир йу.

Тӏехьа «e» дилларца «a» [aː], «o» [oː], «u» [uː] кӏадлой, хӏорш кхоллало: ae [i̯ɐ], oe [yːə̯], ue [yː].

Хӏара кхоъ gh [ɣ], sh [ʃ], xh [ħ] тӏехьа «h» [h] хӏоттарца кхоллало, «tj» [t͡ʃ] тӏехьа «j» хӏоттарца кхоллало.

Кхузахь «i» [i], «ue» [y] тӏехьа «y» дилларца дахдо: «iy» [iː], «uey» [yː].

Хӏокхарна тӏехьа – «c» [t͡s], «k» [k], «p» [p], «q» [q], «t» [t], «tj» [t͡ʃ] – хӏара «h» хӏоьттича лога, къора эшарш – «ch» [t͡s'], «kh» [k'], «ph» [p'], «qh» [q'], «th» [t'], «tjh» [t͡ʃ'] – кхоллало.

Хӏокхарна тӏехьа – «b» [b], «d» [d], «j» [ʒ], «m» [m], «n» [n], «z» [z] – хӏара «f» [ʡ] хӏоьттича лога, зевне эшарш – «bf» [bˁ], «df» [dˁ], «jf» [ʒˁ], «mf» [mˁ], «nf» [nˁ], «zf» [ʒˁ] – кхоллало.

Ӏарбойн

1910-чу шарахь 1925 шо кхаччалц нохчойн абалла ӏарбойчунна тӏехь хилла йу.

1. Хӏара «ګ» [k'] нийса дац, гонан метта жима зил хила беза хьаькхна.
2. Хӏара «ڔ» [t͡s] дац нийса, кӏелахь ши тӏадам хила беза.
3. Хӏара «ڕ» [t͡s'] дац нийса, кӏелахь кхо тӏадам хила беза.

Хӏорш шаьш ма-дду гайта абанаш кампутарна тӏехь ца хилла дела, царах цхьажимма тера дохурш хаьржина ас.

Хӏорш «ء», «أ», «ؤ», «إ», «ئ», «ة», «ز», «ٱ» абаллина йукъа ца дахана.

Гуржойн

Бацойн меттан абалла гуржойчунна тӏехь йу. Нохчойниг а дика хир йара гуржойчунна тӏехь, хӏунда аьлча шадолу абанаш вайн цхьатера долу дела.

Хӏокху пхи абанна «ბ» [b], «დ» [d], «ზ» [z], «მ» [m], «ნ» [n], «ჟ» [ʒ] тӏехьа ჵ [ˁ] диллича лога, зевне эшарш кхоллало: «ბჵ» [bˁ], «დჵ» [dˁ], «ზჵ» [zˁ], «მჵ» [mˁ], «ნჵ» [nˁ], «ჟჵ» [ʒˁ].

Хӏокху диъ абанна «პ» [p'], «ტ» [t'], «წ» [t͡s'], «ჭ» [t͡ʃ'] тӏехьа «ყ» [q'] хӏоьттича, ӏаьржа, лога, къора эшарш кхоллало: «პყ» [p'ˠ], «ტყ» [t'ˠ], «წყ» [t͡s'ˠ], «ჭყ» [t͡ʃ'ˠ].

Мукъа эшаршна тӏе «ჼ» хӏоьттича, царах мера мукъа эшарш хуьлу:

Кхинаш

Шира жайнашкахь нислуш йолуш абаллаш.

Досера Къединиг

Къедис дуьххьарлера абалла «Нахчуйн джуж ду хӏара» дӏахӏоттийна. Барон Усларас шен нохчийн мотт толлу жайнахь лелийна хӏара. Усларас йукъайаьккхинчух тера ду.

Тӏоьхула буьллу го иза «ъ» санна лелош бу.

«а̊», «і̊», «ј̊», «н̊», «м̊», «ш̊»

Тӏоьхула хьокху зило гойтург иза мукъа йиш деха хилар ду.

«ā», «ē», «і̄», «ō», «ӯ»

Малсагера Заурбеканиг

Шен гӏалгӏайн мотт толлу жайнахь «Ингушская Грамматика» Заурбекас лелайо хӏара абалла.

Хӏара шалха эшарш а нисло: «oa» [ɔ̯ɐ], «ov» [ou̯], «ij» [ii̯].

Антон Шифнерниг

Шен нохчийн мотт толлу жайнахь «Tschetschenzische Studien» Антон Шифнерас лелайо хӏара абалла.

Кхузахь тидам бе «k̔» [k], «p̔» [p], «t̔» [t], цхьала «к», «п», «т» хиларна, йуха «k» [k'], «p» [p'], «t» [t'], логанаш хиларна. Хӏара санна «xk» [xk], «sk» [sk], «st» [st], «sp» [sp] шиъ йух-йуххехь нислахь, кхузахь «k», «t», «p» цхьалха деша деза, лога деша ца деза.

Кхидолу абанаш

«»

Em Dash —

En Dash –

Hyphen -

Non-Breaking Hyphen ‑

Ѣѣ

¹ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁾